Ξαναφτιαχνοντας ενα ποταμι

Το Los Angeles ψάχνει τον τρόπο

Οι αρχές προωθούν ένα σχέδιο αναζωογόνησης του Ποταμού του Los Angeles που περιλαμβάνει την απομάκρυνση χιλιομέτρων τσιμέντου από τις όχθες του και την μετατροπή σε χώρους πρασίνου, περιοχών που σήμερα καλύπτονται με πλάκες πεζοδρομίου. Τα ερωτήματα όμως που εγείρονται και ζητούν απαντήσεις είναι πόσο αστικό ποτάμι μπορεί να επιστραφεί στη φύση;

ΤΟΥ JIM ROBBINS

Στην αρχική του μορφή, πριν η κοίτη του μετατραπεί σε τσιμεντένιο κανάλι, ο μήκους 82 χιλιομέτρων  ομώνυμος με την πόλη ποταμός, Los Angeles, για εννιά μήνες το χρόνο δεν ήταν τίποτα περισσότερο από ένα ρυάκι. Κατά την περίοδο των βροχοπτώσεων όμως, το ρυάκι μετατρεπόταν σε έναν οργισμένο και παντοδύναμο τυρβώδη ποταμό.  Τότε, χτυπούσε με μανία την κοιλάδα του Los Angeles, σκορπώντας πέτρες και χώμα σε μια πλημμυρική ζώνη πλάτους περίπου 11 χιλιομέτρων και χαράσσοντας νέα πορεία μετά από κάθε έντονη βροχόπτωση. Με την υποχώρηση των υδάτων, παρέμενε ένα μωσαϊκό γόνιμων βάλτων, λιμνών και υγροτόπων.

«Ήταν ένα μεγάλο, ζωντανό και δυναμικό ποτάμιο σύστημα» λέει η Sophie Parker, βιολόγος του Οργανισμού για την Προστασία της Φύσης.

IMG_0431_KB

Sophia Parker in the Los Angeles River

Τέτοιες ξαφνικές πλημμύρες όμως δεν ταιριάζουν σε μια ακμάζουσα πόλη κι έτσι, το 1938, μετά από μια καταστροφική χειμαρρώδη διέλευση του ποταμού, ξεκίνησε το έργο του περιορισμού του σε τσιμεντένιες όχθες. Από τότε, σχεδόν το σύνολο της κοίτης επενδύθηκε με σκυρόδεμα και στη θέση του ποταμού δημιουργήθηκε ένα τεράστιο τσιμεντένιο κανάλι που δεν επιτρέπει τις πλημμύρες. Η πόλη έστρεψε την πλάτη της στην τάφρο, που ήταν κάποτε ποτάμι, και η πρόσβαση των πολιτών σε αυτή, απαγορεύτηκε.

Κατά τη διάρκεια των τελευταίων δεκαετιών, οικολογικές οργανώσεις και ομάδες πολιτών και κινημάτων γειτονιάς της δεύτερης σε μέγεθος πόλης των Ηνωμένων Πολιτειών,  έχουν προσπαθήσει να αποκαταστήσουν κάποιο είδος φυσικού περιβάλλοντος κατά μήκος του υδατορεύματος. Σε συνεργασία με αξιωματούχους της πόλης, αυτές οι ομάδες έχουν αποκαταστήσει μικρά ρέματα που εκβάλουν στο ποτάμι και έχουν φυτέψει δέντρα και θάμνους της τοπικής χλωρίδας σε νέα πάρκα, αλλά, σε κάθε περίπτωση, πρόκειται για αποσπασματικές παρεμβάσεις.

Τώρα ωστόσο, περιβαλλοντικές ομάδες της πόλης σε συνεργασία με το Μηχανικό του Στρατού είναι έτοιμες  να ξεκινήσουν την μεγαλύτερη μέχρι σήμερα συντονισμένη προσπάθεια αποκατάστασης της κοίτης του ποταμού Los Angeles. Το Μηχανικό ολοκλήρωσε πρόσφατα μια μελέτη απομάκρυνσης πέντε χιλιομέτρων τσιμέντου από την κοίτη και την δημιουργία ενός διαδρόμου 18 χιλιομέτρων ανάμεσα στην κοιλάδα Elysian, στα στενά του Glendale. Το μηχανικό έχει ζητήσει από το κογκρέσο 380 εκατομμύρια για την πραγματοποίηση του σχεδίου, χρήματα που θα συμπληρώσουν το 1 δις που διαθέτει η πόλη για τον σκοπό αυτό.

Η χρηματοδότηση αναμένεται σύντομα να εγκριθεί ώστε να ξεκινήσει το φιλόδοξο έργο, το οποίο αναμένεται να ολοκληρωθεί σε περισσότερες από δυο δεκαετίες. Το βασικό όμως ερώτημα που ανακύπτει από την επαναφορά του ποταμού παραμένει: Τι ακριβώς θα είναι το «καινούργιο» ποτάμι και ποιο θα είναι το περιβαλλοντικό όφελος που θα αγοράσουν οι κάτοικοι της πόλης και οι λοιποί Αμερικανοί για το σχεδόν ενάμιση εκατομμύριο δολάρια που θα πληρώσουν;

Δεν θα είναι, σαφώς, το γνήσιο, το αρχικό ποτάμι L.A. και η προσπάθεια να δημιουργηθεί κάτι που να μοιάζει ή να πλησιάζει στο φυσικό, σε υδατορεύματα τέτοιας, θέσης, μορφής, μεγέθους και συνθηκών, αντιμετωπίζει μια σειρά περιορισμών. Για παράδειγμα, το ποτάμι δεν μπορεί και δεν πρέπει να συνδεθεί με τα υπόγεια αποθέματα, αν δεν καθαριστεί πρώτα από τα τοξικά απόβλητα που μια σειρά αμυντικές στρατιωτικές βιομηχανίες της περιοχής ρίχνουν στην κοίτη. Και τι θα γίνει με την πλημμυρίτιδα ζώνη που χρειάζεται ένα ζωντανό ποτάμι που διαμορφώνει διαρκώς την κοίτη του σε περιοχές που σήμερα καλύπτονται με δρόμους, σπίτια, εμπορικά κτίρια; «Δεν μπορούμε ούτε να απαλλοτριώσουμε γη ούτε  να μετεγκαταστήσουμε πληθυσμούς» δηλώνει ο Jill Sourial, διευθυντής αστικού περιβάλλοντος στο τμήμα του LA του Οργανισμού για την Προστασία της Φύσης.

Με την πλήρη αποκατάσταση να αποκλείεται, μια σειρά φιλοσοφικών και πρακτικών θεμάτων παραμένουν ανοιχτά και έχουν να κάνουν με το πόσο φυσικό θα είναι το περιβάλλον που μπορεί να δημιουργηθεί μέσα στον αστικό ιστό;

Είναι ένα νέο είδος οικοσυστήματος, γι’ αυτό δεν το λέμε αποκατάσταση αλλά βελτίωση ενδιαιτήματος.

Είναι αρκετό να κάνουμε ένα τσιμεντένιο χαντάκι πιο όμορφο; Πόσο πρέπει να εστιάσει η ομάδα στην απομάκρυνση του τσιμέντου και στην δημιουργία ενός ομοιώματος λειτουργικού ποτάμιου οικοσυστήματος; Και σε μια πόλη με κοντά 47.000 άστεγους (με πολλούς εξ αυτών να ζουν σε νησιά του ποταμού L.A.), με προβλήματα συμμοριών και ένα ευρύ φάσμα περιβαλλοντικών απειλών  – από πυρκαγιές ως χώρους εναπόθεσης τοξικών αποβλήτων – είναι η δαπάνη 60 εκατομμυρίων ανά χιλιόμετρο ένας σοφός τρόπος να ξοδέψει κανείς τα λεφτά των φόρων των πολιτών;

Το L.A. δεν είναι η μοναδική πόλη που βρίσκεται αντιμέτωπη με τέτοια ή παρόμοια προβλήματα. Πολλές αστικές περιοχές στις ΗΠΑ αλλά και στον κόσμο, έχψουν συνειδητοποιήσει ότι έστω η μερική επιστροφή σε πιο φυσικά περιβάλλοντα είναι ζωτικής σημασίας τόσο για τις πόλεις όσο και για τους κατοίκους τους, είτε με σκοπό την δημιουργία «πράσινων» υποδομών διαχείρισης καταιγιδικών πλημμυρικών απορροών, είτε για την φυσικό δροσισμό των πόλεων με τη χρήση δέντρων, καθώς το κλίμα γίνεται πιο ζεστό,  είτε απλά επειδή οι αστοί θέλουν περισσότερη φύση στη ζωή τους.

Στη Σεούλ, την πρωτεύουσα της Νότιας Κορέας, αποδέχτηκαν την πρόκληση της φύσης και το 2005 αποπεράτωσαν την απομάκρυνση τμήματος μήκους πέντε χιλιομέτρων ενός κεντρικού αυτοκινητόδρομου που είχε κτιστεί πάνω από τον ποταμό Cheonggyecheon
που διασχίζει την καρδιά της πόλης. Στην Ευρώπη, σε μια περίπτωση που έχει πολλές ομοιότητες με τον ποταμό LA, οχτώ χιλιόμετρα τσιμεντένιου καναλιού του ποταμού Ισαρ, στο κέντρο του Μονάχου, αποκαταστάθηκαν. Ο ποταμός Ισαρ αποτελεί πλέον σοβαρό πόλο έλξης επισκεπτών στο Μόναχο και είναι πρότυπο για τις προσπάθειες αποκατάστασης στην Καλιφόρνια.

Στις ΗΠΑ, τα τρία ποτάμια που διασχίζουν το Milwaukee  – δηλαδή τα Milwaukee, Menomonee, και Kinnickinnic – πριν εκβάλουν στη λίμνη Michigan βρίσκονται σε διαδικασία αναζωογόνησης τη στιγμή που γράφονται αυτές οι γραμμές. Το ίδιο και ο ποταμός Bronx της Νέας Υόρκης που αποκαθίσταται στην αρχική του μορφή κομματάκι κομματάκι, αργά αλλά σταθερά και με επιμονή.

Η αποκατάσταση όμως ενός δυναμικού ελεύθερης ροής ποταμού  παραμένει ένα μακρινό, αν όχι αδύνατο, όνειρο για πολλές αστικές περιοχές. Τα ποτάμια συχνά πλημμυρίζουν  και παρά το γεγονός ότι αυτό προκαλεί καταστροφές στις ανθρώπινες κατασκευές, είναι ζωτικής σημασίας για την τη βιοποικιλότητα. Κατά τη διάρκεια μιας πλημμύρας, θρεπτικά συστατικά και οργανική ύλη αιωρούνται στο νερό και καταλήγουν στα υπόγεια ύδατα, συντηρώντας μια σειρά μορφών ζωής. Επίσης τα πλημμυρικά φαινόμενα δημιουργούν συνεχώς διαφορετικά ενδιαιτήματα που επίσης προωθούν τη βιοποικιλότητα.

Απαντήσεις για το πώς μπορεί να μοιάζει ο ποταμός LA, μπορεί να δοθούν στα στενά Glendale, όπου θα επανεισαχθούν κάποια φυσικά στοιχεία.

«Είναι ένα νέο είδος οικοσυστήματος, γι’ αυτό δεν το λέμε αποκατάσταση αλλά βελτίωση ενδιαιτήματος» δηλώνει η Parker. Το σχέδιο του Μηχανικού προβλέπει την ανακατασκευή 400 στρεμμάτων  υγρότοπου, την απομάκρυνση πέντε χιλιομέτρων τσιμέντου, την δημιουργία νέων παρόχθιων ενδιαιτημάτων και την αποκατάσταση της συμβολής με το ρέμα Verdugo Wash.

Σε έναν πρόσφατο περίπατο κατά μήκος του «ποταμού» στα στενά του Glendale, έγινε φανερό πόσο περίεργα αφύσικο είναι το τοπίο. Σε αντίθεση με το πραγματικό ποτάμι, όπως ήταν κάποτε, η σημερινή τσιμεντένια τάφρος έχει μόνιμη και σημαντική ροή καθ΄όλη τη διάρκεια του έτους χάρη σε μια μονάδα επεξεργασίας λυμάτων που επεξεργάζεται τα απόβλητα 800.000 χιλιάδων οικιών στην κοιλάδα του  San Fernando και απελευθερώνει περίπου 87.000 κυβικά μέτρα νερού την ημέρα. Χείμαρροι κατά την περίοδο των βροχοπτώσεων ξεπλένουν το ρυπασμένο αστικό τοπίο και μεταφέρουν την απόπλυση στην τάφρο.

Αυτή η έκταση μήκους έντεκα χιλιομέτρων είναι το μόνο μέρος του ποταμού που αντιστάθηκε στις προσπάθειες του Στρατού να το ελέγξει, κατά την περίοδο της Μεγάλης Ύφεσης, τότε που το ποτάμι μετατράπηκε σε τσιμεντένια τάφρο. Ο πυθμένας του ποταμού ήταν πολύ μαλακός και το τσιμέντο δεν «’επιανε» με αποτέλεσμα αυτό το μέρος να αποτελεί ένα γάργαρο ποτάμι που ρέει πάνω από βότσαλα και μικρές πέτρες, με πάπιες να κολυμπούν στα νερά του, μπλε ερωδιούς και κορμοράνους να στεγνώνουν τα τεντωμένα τους φτερά πάνω σε βράχους, μολονότι και οι δυο τσιμεντένιες όχθες δίνουν την αίσθηση μιας μεγάλης γούρνας.

Παρόλα αυτά, η φύση εξακολουθεί να βρίσκει το δρόμο της. Αποδεικνύεται ότι στο νερό που καλύπτει την τσιμεντένια επένδυση αναπτύσσονται άλγες που αποτελούν σημαντικό στοιχείο των βιοτόπων ελόβιων πτηνών. Πράγματι, τη μέρα που επισκέφθηκα την περιοχή, ένας καλαμοκανάς έψαχνε τον σκληρό πυθμένα στα ρηχά του ποταμού.

Μέσα σε αυτό το τμήμα μήκους 18 χιλιομέτρων υπάρχει μια έκταση 4 χιλιομέτρων όπου ο Οργανισμός για την Προστασία της Φύσης σε συνεργασία με τον στρατό και τις τοπικές κοινότητες θα ξεκινήσει τις εργασίες του στα επόμενα ένα με δυο χρόνια.
Ο Οργανισμός όρισε τις οικολογικές συνθήκες που θα χρησιμεύσουν σαν βάση μέτρησης των αλλαγών που πιθανώς  θα επιφέρουν τα έργα τους ενώ παράλληλα η ομάδα καλλιεργεί σε γειτονικά πάρκα, ενδημικά φυτά που θα χρησιμοποιηθούν στην αποκατάσταση του τοπίου.

Η ιστορική οικολογία,  η μελέτη δηλαδή παλαιών φωτογραφιών, χαρτών, και κάθε είδους καταγραφών με οικολογικό ενδιαφέρον, θα δώσει μια αίσθηση του πως ήταν κάποτε το ποτάμι, συμπεριλαμβανομένης της χλωρίδας και πανίδας του. Αυτή η γνώση θα χρησιμεύσει σαν οδηγός των εργασιών αποκατάστασης. «Μας δίνει μια αίσθηση των διαθέσιμων επιλογών, κατά τον σχεδιασμό του μέλλοντος»  λέει η Parker.

Σημαντικό κομμάτι στο σχέδιο του Οργανισμού είναι η αποκατάσταση του οικότοπου των πτηνών. Κάποτε, τα χαρακτηριστικά του ποταμού LA ήταν οι μόνιμοι και εποχικοί υγρότοποι, τα ρέματα, οι πηγές, οι ελώδεις εκτάσεις, τα παρόχθια δάση, οι λασπότοποι και εκτάσεις αλκαλικών γαιών. «Ο λόγος για τον οποίο επελέγη η συγκεκριμένη περιοχή για να ιδρυθεί η πόλη, είναι επειδή επρόκειτο για μια οικολογικά πλούσια περιοχή» λέει η Parker, «υπήρχαν αρκούδες, ελάφια, κούγκαρ και πολλά πτηνά».

Περισσότερα από 300 είδη πουλιών ακόμα επισκέπτονται τα απομεινάρια εκείνου του σπουδαίου ποταμού, πετώντας ανάμεσα σε αποσπασματικούς οικότοπους.

Ακόμα και ένας μερικά αποκαταστημένος ποταμός θα προσφέρει συνθήκες απόδρασης από το αφόρητο αστικό τοπίο του Los Angeles.

Δυο απειλούμενα είδη πτηνών πτηνών θα επωφεληθούν από την απομάκρυνση των καλαμιών (Arundo donax) που εισήχθησαν στην περιοχή από την Ασία. Τα καλάμια έχουν καταλάβει τις όχθες και τα πουλιά δεν μπορούν να ξεκουραστούν σε αυτές. Τα καλάμια θα αντικατασταθούν από ενδημικά φυτά όπως ιτιές, σπαθόχορτα και άγρια σίκαλη.

«Αυτό θα είναι ένα από τα μέρη όπου τα πουλιά περιμένουμε να επιστρέψουν» λέει η Parker «και χρειαζόμαστε μερικά διαφορετικά ενδιαιτήματα».

Καθώς το οικοσύστημα θα βελτιώνεται, ο Οργανισμός για την Προστασία της Φύσης, μπορεί να εξετάσει την πιθανότητα επανεισαγωγής ενδημικών αμφιβίων ή ψαριών τα οποία πλέον έχουν εξαφανιστεί από την περιοχή αλλά υπάρχουν κάποιες οικολογικές λειτουργίες που ένα αποκαταστημένο ποτάμι δεν μπορεί πλέον να εξυπηρετήσει. Ένα είδος πέστροφας για παράδειγμα, που κάποτε γεννούσε εδώ, δεν θα μπορέσει να κολυμπήσει από τον ωκεανό ανάποδα στο ποτάμι, από τις εκβολές του στο Long Beach, όχι σύντομα σε κάθε περίπτωση. Παρά το γεγονός ότι το είδος κινδυνεύει και αναζητά εναγωνίως χώρο αναπαραγωγής, η θερμοκρασία του νερού είναι πολύ υψηλή και υπάρχουν πολλά εμπόδια από τις εκβολές μέχρι το εσωτερικό.

Σύμφωνα με το σχέδιο, θα επιτρέπεται στο ποτάμι να πλημμυρίζει ελεγχόμενα σε λίγες προκαθορισμένες εκτάσεις. Περπάτησα σε ένα από αυτά τα μέρη, μια έκταση 10 περίπου στρεμμάτων ιδιοκτησίας της Union Pacific Railroad. Η πόλη διαπραγματεύεται την αγορά της έκτασης και ίσως κάποτε το ποτάμι ξαναζήσει κάτι από τον φυσικό του ρυθμό, σύμφωνα με τη βιολόγο του Αμερικάνικου Στρατού,  Erin Jones.

«Η έκταση και το ποτάμι θα αποτελέσουν ένα ενιαίο σύνολο» λέει η Jones «Το ποτάμι θα κινηθεί εντός της έκτασης και θα διαμορφώσει νέα ενδιαιτήματα – έλη, αβαθή ύδατα, νερόλακους. Είναι ένα σημείο που μπορούμε να δημιουργήσουμε φυσικά ενδιαιτήματα και συνθήκες φυσικής υδρολογίας».

Η Parker λέει ότι θα ήθελε να δει την απομάκρυνση περισσότερου τσιμέντου και τις όχθες να καλύπτονται από ενδημική χλωρίδα. Αυτό θα παράσχει σημαντικά περισσότερες λειτουργίες του οικοσυστήματος, όπως ενδιαιτήματα άγριας ζωής, φυσικό καθαρισμό των υδάτων, δέσμευση άνθρακα και ανακύκλωση θρεπτικών ουσιών.

Άλλες πόλεις κάνουν πληρέστερη αποκατάσταση προς ένα ζωντανό και λειτουργικό ποτάμι. Η Napa, California για παράδειγμα με ένα ιστορικό καταστροφικών πλημμυρών.

Αλλά στην κοιλάδα της Napa, όπου η γη μπορεί να πωληθεί ως και $1.000.000 δολάρια το στρέμμα, κάποιοι αμπελουργοί συμμετέχουν στην προσπάθεια της επιστροφής πλημμυρικής ζώνης μήκους περίπου οχτώ χιλιομέτρων, στη φυσική της κατάσταση.

Αυτό σημαίνει τη δημιουργία μαιανδρισμών και ελών ώστε η περίσσεια υδάτων από ξαφνικές και έντονες καταιγίδες να απορροφόνται φυσικά παρά να πλημμυρίζουν την πόλη της Napa.

Τα στενά του Glendale δεν θα είναι το τέλος της προσπάθειας αποκατάστασης του ποταμού LA.  Κυβερνητικοί  αξιωματούχοι  και μη κερδοσκοπικές ομάδες συναντώνται ώστε να μελετήσουν την πιθανότητα και τον τρόπο αποκατάστασης των τελευταίων τριάντα χιλιομέτρων του ποταμού.

Πρόκειται για μια έντονα αστικοποιημένη περιοχή με συνοικίες όπου ζουν κυρίως οικογένειες λατίνων με χαμηλό εισόδημα και μόλις το 3% των εκτάσεων να είναι πάρκα, αγροκτήματα ή δημόσιοι, ανοιχτοί χώροι. Αξίζει όμως να σημειωθεί ότι μικρά τμήματα υγροτόπων στην περιοχή παραμένουν άθικτα. Σε κάθε περίπτωση, οποιαδήποτε εργασία στην περιοχή απέχει τουλάχιστον μια δεκαετία.

Άσχετα με τον τρόπο που ο ποταμός Los Angeles θα αποκατασταθεί, και μόνο να  σκέφτεσαι διαφορετικά το ποτάμι, να στρέφει η πόλη την αγκαλιά της προς αυτό από το να το απαξιώνει σαν αποχετευτικό χαντάκι είναι μια ξεχωριστή και διδακτική στιγμή για την Καλιφόρνια. Ακόμα και ένα μερικώς αποκαταστημένο ποτάμι θα προσφέρει στιγμές απόδρασης από ένα βαριά αστικοποιημένο περιβάλλον και θα επιτελέσει μια σειρά από σοβαρές οικολογικές λειτουργίες.

«Υπάρχει μαγεία στο να φτάνεις σε έναν τόπο και να βρίσκεσαι ανάμεσα σε τόση μεγάλη ποικιλία ζωής» λέει η Parker, «και το ποτάμι μπορεί να σου προσφέρει αυτή τη μαγεία».

Αναδημοσίευση από το Yale Environment 360 . Δημοσιεύτηκε την 19η Ιουλίου 2016. Απόδοση στα Ελληνικά, “Το Περιβάλλον”



Με την υπογραφή "Το Περιβάλλον" θα φιλοξενούνται αναδημοσιεύσεις άρθρων από άλλες πηγές. Όταν πρόκειται για μεταφράσεις θα αναφέρεται επιπλέον και αυτός που επιμελήθηκε της μετάφρασης. Φυσικά πάντα θα δημοσιεύεται η πηγή.


'Ξαναφτιαχνοντας ενα ποταμι' has 1 comment

  1. 13/09/2016 @ 22:35 Ρέμα Πικροδάφνης | ΚΙνηση Πολιτών Ηλιούπολης

    […] δεν είναι οι μοναδικές στον κόσμο. Διαβάστε εδώ ένα ενδιαφέρον άρθρο στο “διαδικτυακό περιοδικό […]

    Reply


Would you like to share your thoughts?

Your email address will not be published.

Η σελίδα είναι βασισμένη στο πρότυπο  Old Paper της ThunderThemes.net και προσαρμόστηκε από την ομάδα του toperivallon. Οι συντάκτες των άρθρων έχουν την ευθύνη του περιεχομένου των και η σελίδα την ευθύνη των ανυπόγραφων.